Başörtüsü tartışmalarında kimin nerde durduğu, kimin insani öncelikleri siyasi kaygılara feda ettiği meselesi daha uzun müddet gündemi işgal edecek. Mesele bir şekilde din ve özelde de İslam'la alakalı olunca Türkiye'de sistemin kılcal damarlarına varıncaya kadar adeta alarm zilleri çalıyor. İslam söz konusu olduğunda pek çoğu politik nezaketi kaybetmekle kalmıyor terbiye sınırlarını zorlayan açıklama yapacak kadar buyurgan ve saldırgan olabiliyor.

Başörtüsü gibi bir konuda ortaya çıkacağı her halükarda belli olan siyasi krizi toplumsallaştırmaktan çekinmeyecek kadar gözü kara tavır takınılması ancak bizde mümkün. 'Ülke mi söylem mi' tercihinin akılı kuşattığı şu günler kendini kurucu ve kollayıcı irade yerine koyan geleneğin reflekslerinin, 'kültürel genler'inin kodlarının okunması anlamında da gözlem imkanı sunuyor. Memleketin geleceği adına seslendirilen yüksek idealler söyleminin bir çırpıda terk edilmesi bir yana geleceğimizi kaosa atacak toplumsal krize davetiye çıkarılması ancak mistik bir histeri ile açıklanabilir.

"Bizim istemediğimiz bir şeyin Türkiye'de olması mümkün değil" beyanın arkasında yatan psikoloji tam da bu mistik histerinin dışa vurumu olsa gerek. Benzer biçimde bir zamanlar, " gücümüz aldığımız oyla sınırlı değildir" diyen kendini 'Cumhuriyet bekçisi' sayan parti liderinin geçenlerde laik düzenin "hukuk ve halktan başka kurtarıcısının olmadığının anlaşıldığını" büyük bir hayal kırıklığı içinde açıklama durumuna gelmesi mistik histeriye dönüşen laikçi söylemlerin irrasyonel tezahürlerini açıklamada yardımcı olabilir.

Aslında hiç de sürpriz sayılmaması gereken, seçkinci çevrenin laiklikle kurdukları 'dini bağlanma'yı hatırlatan dogmatizm ilişkisine akademisyenler başta olmak üzere siyasiler yeni bir boyut ekledi. Savundukları laiklik, bilimsel/cilik, akılcılık söylemlerini bir kenara bırakarak din adına konuşmaya başlamaları adeta bir 'din'in başka bir dine müdahalesine dönüştü. En azından İslam'ın kabul etmedikleri kimi esaslarına dair fetva düzeyindeki açıklamaları kültürel düzeyde bile bu topraklardan ne kadar uzakta durduklarına birer işaret.

Baykal'ın son çıkışı bu anlamda yeni değil ama hayli anlamlı. Bu zamana kadar açıktan reform kelimesi kullanmadan dini biçimlendirme girişimleri en azından pratik alanla sınırlı olarak tezahür ediyordu. Mesela, faiz yasağı, Veda Hutbesi'nden, hem de sağ muhafazakar hükümetlerce, Hz. Peygamberin faizle ilgili sözleri çıkarılarak aşılıyordu. Çünkü faiz yasağı küresel sermayenin çanına ot tıkayacak en temel ilke idi. Açıktan İslam'da faiz yoktur tartışmasına girmemeye çalışılıyordu.

Bu çerçevede iktidar partisinin zaman zaman dini alana giren söylemleri Baykal'ın başörtüsü fetvasından pek farklı değil. Laik bir ülkenin başbakanı olarak "faizin yeniden tanımlanması" talebini İslam ülkeleri toplantısında dile getirmesi ile Baykal'ın laik fetvası arasında bir fark yok.

Baykal'ın İslam'ın başörtüsü hükmüne dair Ebu Hanife'den başlayıp Kur'an tefsirlerine kadar uzanan dini kaynaklardan laik bir fetva arayışına girmesi, yaptığı çıkarsamadan daha vahim.

Sorunun temeli şurada, laik bir siyasetçinin dini hüküm vermesinin ne dini ne seküler anlayış kabul edebilir. Bu durum, laiklikle ilgisini adeta dini bir muhtevada anlamlandıran siyasetçide ortaya çıkıyorsa durum daha da katmerli hal alıyor.

Burada siyasilerden, yargı üyelerine kadar bürokratik elitin laiklik anlayışında ve alışkanlıklarında kendini gösteren; laikliğin sadece din-devlet işlerini ayrılması değil, devletin dini denetim altına alması, hatta dine format biçmesini kendinde hak görmesinin verdiği bir rahatlık söz konusu.

Bir Cumhuriyet geleneği olarak denetimci, kimin neye ne kadar inanacağına karar veren buyurgan yapının özet ifadesidir bu laik fetva.

Laik fetvanın tehdit olarak açılımı ise "bizim istemediğimiz bir şeyin Türkiye'de olması mümkün değil" vecizesidir.

Kendini müesses nizam adına konuşmaya yetkili gören, daha doğrusu kendi hayat tarzını, dünya görüşünü, siyasal tercihlerini müesses nizam üzerinden empoze etme hakkını gören seçkinlerin durumu cumhuriyetin ilk dönemiyle kıyaslandığında hayli farklılaştı. En azından kapalı, kendi içinde mutlu ve başkalarının da bu halkaya girmelerine hiç de gönüllü olmayan yapı çok esnedi. "Köylü milletin efendisidir" söylemine sarılan bu mutlu sınıf, dışlanmışların, efendiliğini köyünde, hapsolduğu taşra hayatında yaşamasını istemektedir. Yoksa, sosyal, ekonomik ve de siyasal ayrıcalıklarını "aydınlanma" aşkına paylaşamayacak hele hele feda edemeyecek kadar da kaprislidirler.

Sosyal statü anlamında bu dar "modern aşiret hayatı" hayli esnemiş, yeni taşralılar araya katılarak yapı melezleşmiş olsa da ideolojik refleksleri ilk günkü gibi katılığını devam ettirir.. Bu ideolojik refleksleri büyük ölçüde bürokratik çıkışlarda, manşetlerde, kimi başyazar sütunlarında, gücünün aldığı oyla ölçülemeyeceği uyarısını yapan, adının bir yerlerine "Halk" ibaresi yapıştırılmış siyasi partilerin çıkışlarında kendini gösterir.

Bu çıkışların dönemsel olarak nasıl tezahür ettiğine bakarsanız sosyalpsikoloji alanında hayli öğretici, açıklayıcı ve nasıl bir zihniyetin bizi yönettiği, yönetenlere kimlerin yön verdiğini anlamamıza yarayabilir. Bu reflekslerin açılımını görmek için büyük kriz dönemlerini beklemek gerekmez. Her gün benzer biçimde karşınıza çıkabilir. O kadar sık tekrarlanır ki artık kanıksamaya başlar ve zamanla da inanmaya, en azından yaşadığınız gerçeklerden, kendi inançlarınızdan kuşku duymaya başlarsınız. Bu yöntem sizi ikna etmese bile en azından pasifize eder, sindirir, korkutur; açıkçası toplumu terörize etmeye yönelik bilinçli bir kampanyaya dönüşür.

Bu tavrın en belirgin yanı, kendi ekonomik ve sosyal statülerinin verdiği kibirle halk adına konuşma yetkisini kendinde görmeleridir. Başka bir ifadeyle halkı yok saymalarıdır. Cumhuriyet tarihi boyunca seçkinci tavrı en iyi açıklayacak tezahürler, kendini çoğunluk yerine koyma ve dar gettolarının dışındakileri yok sayma eğilimidir. Bu eğilim çoğunlukla bir inançtır, Çünkü kendi tavırlarından, hayat tarzından o kadar emin olmalarını sağlayan yeterince sosyoekonomik ve siyasal korunganlar içindedirler.. Enver Hoca'nın bunkerleri bu gettolara nazaran masum kalabiliyor. Korunganları rahatsız edecek her talep, arkasında ne kadar toplumsal destek olursa olsun azınlık sayılmaya mahkumdur. Talepler meydanlara yansıtılır, siyasette de kendini gösterme cüretini gösterirse bunun adı; "yüzsüz azınlık" olur. Fazla oldunuz demenin kibarcasıdır. Haddini bildirmenin gerekli araçları yedekte tutulmaktadır. Harekete geçme zamanı geldi demenin parolası işlevi görür.

Ne var ki, seçkincilik hem kabuk değiştirmekte hem de "modern aşiret hayatı"ndan uzaklaşmaktadır. Taşralılar aşiretin duvarlarını delmiş, kıskandıkları ayrıcalıklarına ortakların geldiğini fark etmişlerdir. Her ne kadar yeni ortaklar taşralılıklarını bir an evvel unutturmak için akıl almaz çabalara girişmekte kararlı görünseler de bunkerlere sızmak kolay değilidir.

"Yüzsüz azınlık"ın azınlık olmaktan çıktığı fark edilmiştir. Ama kibirlerinden vazgeçecek değillerdir.

Küçümsedikleri azınlık güruhun kale kapılarını zorladıklarını düşünmektedirler. Hatta kale içinden bazıları bunlarla iş tutmaktadır ki, bu kadarı da fazlaydı. İşin doğrusu modern aşiret hayatının değerlerini paylaşmaya niyetleri yoktu.

İlkeler, laiklik, çağdaşlama adına yorum yapma, daha açık ifadeyle bunlara ilişkin yeni hüküm va'z etme hakkı kendi tekellerinde olmalıydı. Bu nedenle simgeler üzerinden yürüttükleri , egemenliklerini pekiştirme stratejisini zedeleyecek bir taşralı ağırlığın (yani demokratik talep) siyasete taşınmaya başlaması "yüzsüz azınlık" şablonuyla açıklanamazdı. Yeni duruma uygun strateji "çoğunluk şımarıklığı"dır. Hem taşralılığın şımarıklığını ilan ederek haddini bildiriyor, gücü hâlâ elinde tuttuğunu izhar ediyor hem de kibrinden taviz vermeden küçümsüyor.

"Yüzsüz azınlık" ve "çoğunluk şımarıklığı" söylemi Türkiye'nin içinden geçtiği sürecin seçkin söylemi üzerinden geldiği yeri göstermesi bakımından açıklayıcı bir formülasyon. Bir aşama sonrası için bu sınıf ve statüden beslenen kibir geçerli bir formülasyon üretebilecek mi? Ya da kibirlerini hissettirmeye değecek bir muhatap bulabilecekler mi? Kibirle akıl bir arada bulunmaz..